Cykl miesiączkowy a ryzyko zerwania więzadła krzyżowego: spór, którego nie da się jeszcze rozstrzygnąć

Kobiety grające w piłkę nożną, koszykówkę czy siatkówkę zrywają więzadło krzyżowe przednie (ACL) zauważalnie częściej niż mężczyźni uprawiający te same dyscypliny na tym samym poziomie. Ten fakt nie budzi wątpliwości od dekad. Sporny jest za to jeden konkretny element układanki: czy wahania hormonalne w cyklu miesiączkowym mają z tym coś wspólnego. Środowisko naukowe od lat próbuje to rozstrzygnąć – i wciąż się nie zgadza.

Skala różnicy jest bezsporna

Metaanaliza sportów drużynowych opublikowana w 2022 roku wykazała, że kobiety mają 2,15 razy wyższe ryzyko zerwania ACL niż mężczyźni – przy braku istotnych różnic płciowych dla większości innych typowych urazów sportowych, jak skręcenia czy naciągnięcia. W dyscyplinach z lądowaniem i zmianą kierunku biegu, jak koszykówka czy piłka ręczna, inne przeglądy podają różnicę na poziomie 4–6 razy, a najszersze zestawienia mówią nawet o 2–8-krotnej różnicy w zależności od sportu. Te liczby są solidne i wielokrotnie replikowane – spór zaczyna się dopiero przy pytaniu, co dokładnie za nimi stoi.

Hipoteza hormonalna: dlaczego akurat estrogen i relaksyna

Więzadło krzyżowe ma receptory zarówno dla estrogenu, jak i dla relaksyny – hormonu znanego głównie z roli w ciąży, ale obecnego też w cyklu miesiączkowym. Systematyczny przegląd opublikowany w 2024 roku w Iowa Orthopaedic Journal opisuje mechanizm: relaksyna nasila rozkład kolagenu w tkance więzadła i hamuje jego odbudowę, a jej stężenie w surowicy osiąga szczyt między 21. a 24. dniem cyklu – czyli w fazie, w której część badań obserwacyjnych notuje więcej zerwań ACL. Autorzy oceniają to jako „rozsądny związek korelacyjny i prawdopodobnie przyczynowy”, ale sami przypisują swojej pracy poziom dowodu III – czyli w skali stosowanej w ortopedii (I to najwyższa jakość, zwykle randomizowane badania lub ich metaanalizy; V to opinie ekspertów) coś w środku stawki, opartego głównie na badaniach obserwacyjnych i tkankowych, nie na badaniach eksperymentalnych na dużą skalę.

A jednak najbardziej wyczerpujący przegląd mówi: nie wiadomo

Najbardziej rygorystyczna dotąd próba odpowiedzi na to pytanie to przegląd systematyczny zespołu Thomasa Dos'Santosa, opublikowany w 2023 roku w PLOS ONE. Z 418 przeszukanych publikacji tylko 7 spełniło surowe kryteria: musiały weryfikować fazę cyklu biochemicznie lub testami owulacyjnymi, a nie deklaracją uczestniczki. Wynik: cztery badania nie wykazały żadnej istotnej różnicy w markerach ryzyka ACL między fazami cyklu, dwa wskazały na podwyższone ryzyko w środkowej fazie lutealnej, a trzy zaobserwowały wahania w luźności stawu kolanowego w trakcie cyklu. Jakość dowodów oceniono metodą GRADE jako bardzo niską. Wniosek autorów brzmi wprost: nie da się jednoznacznie stwierdzić, czy konkretna faza cyklu zwiększa ryzyko urazu, a praktycy powinni zachować ostrożność, modyfikując przygotowanie fizyczne czy zasady przesiewowych badań na podstawie obecnych dowodów.

Ten wniosek potwierdza mniejsze, ale precyzyjnie zaprojektowane badanie z 2024 roku (Physical Therapy in Sport), w którym 18 zdrowo miesiączkujących kobiet porównano dwukrotnie w cyklu – raz w szczycie estrogenu, raz w szczycie progesteronu. Różnicy w markerach ryzyka urazu kończyny dolnej między tymi dniami nie znaleziono. To nie obala hipotezy hormonalnej, ale pokazuje, że tam, gdzie metodologia jest najściślejsza, sygnał często znika.

Antykoncepcja hormonalna komplikuje sprawę jeszcze bardziej

Skoro relaksyna miałaby zwiększać ryzyko, a hormonalna antykoncepcja obniża jej poziom, logiczny wniosek byłby taki, że tabletka powinna działać ochronnie na ACL – i rzeczywiście, przegląd z Iowa Orthopaedic Journal formułuje taką hipotezę. Ale badanie opublikowane w październiku 2023 roku w Orthopaedic Journal of Sports Medicine poszło w przeciwnym kierunku: pacjentki stosujące systemową antykoncepcję hormonalną (zawierającą estrogen lub progesteron) miały wyższy odsetek konieczności rekonstrukcji kolana z powodu niestabilności rzepki. To nie jest to samo schorzenie co zerwanie ACL, ale pokazuje, że wpływ syntetycznych hormonów na struktury stawu kolanowego nie jest prostą, jednokierunkową zależnością „mniej relaksyny = mniej urazów”. Im głębiej w temat, tym więcej sprzecznych sygnałów.

Co naprawdę działa: trening neuromięśniowy

Na szczęście nie trzeba czekać na rozstrzygnięcie sporu hormonalnego, żeby realnie zmniejszyć ryzyko. Metaanaliza badań z randomizacją, opublikowana w 2025 roku i obejmująca dane zebrane do grudnia 2024 roku, wykazała, że trening neuromięśniowy – łączący ćwiczenia plyometryczne, wzmacniające, równoważne i korekcję wzorców ruchowych, jak lądowanie czy zmiana kierunku biegu – obniżał ryzyko zerwania ACL u sportsmenek drużynowych o połowę (RR 0,50, 95% CI 0,31–0,81). Największą skuteczność dawały programy z sesjami trwającymi ponad 15 minut, wykonywanymi 2–3 razy w tygodniu, przy regularności powyżej 75%. To dowód dużo solidniejszy niż cokolwiek, co mamy na temat fazy cyklu – i coś, co można zacząć wdrażać już dziś, niezależnie od tego, jak skończy się spór o hormony.

Podsumowanie

To, że kobiety zrywają ACL częściej niż mężczyźni, to fakt potwierdzony wielokrotnie i w wielu dyscyplinach. To, czy cykl miesiączkowy i jego hormony mają w tym istotny udział, pozostaje otwartym pytaniem – jeden zespół badawczy widzi w tym „rozsądny związek”, inny, po najbardziej rygorystycznym dotąd przeglądzie, mówi wprost: nie wiadomo. Obie strony sporu opierają się na realnych danych, a różnica w ich wnioskach wynika głównie z tego, jak rygorystycznie definiuje się fazę cyklu i jak duże wymagania stawia się jakości badań. Dopóki ten spór trwa, najbardziej wartą zaufania strategią ograniczania ryzyka pozostaje coś, co działa niezależnie od hormonów: regularny, dobrze zaprojektowany trening neuromięśniowy, wdrożony pod okiem trenera lub fizjoterapeuty znającego programy prewencyjne, takie jak FIFA 11+.

Źródła

• „Sex differences in injury rates in team-sport athletes: A systematic review and meta-regression analysis” – pmc.ncbi.nlm.nih.gov/PMC8847930
• Dos'Santos T., Stebbings G.K., Morse C. i wsp., „Effects of the menstrual cycle phase on anterior cruciate ligament neuromuscular and biomechanical injury risk surrogates…”, PLOS ONE, 2023;18(1):e0280800 – journals.plos.org
• „Menstrual Cycle Hormone Relaxin and ACL Injuries in Female Athletes: A Systematic Review”, Iowa Orthopaedic Journal, 2024;44(1):113–123 – pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38919370
• „Neuromuscular training for preventing knee injuries in female team athletes: a meta-analysis”, 2025 – pmc.ncbi.nlm.nih.gov/PMC12581765